Ukształtowanie powierzchni Polski

Powtórzenie

Formy terenu;

·         Formy wypukłe – grzęda, grań, grzbiet, góra, pagórek, wzgórze

·         Formy wklęsłe   -  dolina, kotlina, cyrk lodowcowy, żleb

·         Formy płaskie    -  równina

http://p-toklowicz.republika.pl/wklesle.html


http://p-toklowicz.republika.pl/wypukle.html 

Formy ukształtowania powierzchni

Formy ukształtowania powierzchni powstały w wyniku jednoczesnego działania różnych procesów rzeźbotwórczych.  Wysokość bezwzględna i wysokości względne są podstawą do ich wyróżnienia. Do tych form zaliczamy: niziny, wyżyny, góry, depresje, kryptodepresje.

Niziny to obszary wzniesione ponad poziom morza do wysokości 300 m n.p.m.  Zależnie od różnic wysokości mogą mieć charakter równin, terenów falistych lub pagórkowatych.

Wyżyny wznoszą się powyżej 300 m n.p.m., o małych różnicach wysokości względnych. Mają krajobraz falisty lub pagórkowaty, często również równinny.

Góry charakteryzują się dużymi różnicami wysokości względnych (ponad 300 m) oraz znacznym nachyleniem stoków.

Depresja – teren lądowy  położony poniżej poziomu morza.

Kryptodepresja, ukryta depresja to depresja pokryta wodami jeziora, dno jeziora znajduje się poniżej poziomu morza.

Cechy ukształtowanie powierzchni Polski:

•  przewaga obszarów nizinnych – obszary położone poniżej 200 m n.p.m. zajmują około 75% powierzchni; a  91% powierzchni nie przekroczyła 300 m n.p.m.;
•   średnia wysokość wynosi 173 m n.p.m.;
•  2,5% powierzchni zajmują góry;
•  najniższej położone miejsce znajduje się w pobliżu Raczek Elbląskich – 1,8 m p.p.m.
•   najwyżej położony punkt – Rysy osiągające 2499 m n.p.m.;
• najgłębsza kryptodepresja to dno jeziora Miedwie znajdujące się na głębokości 29 m p.p.m. ;
•   powierzchnia nachylona jest w kierunku północno-zachodnim;
•  pasowy układ form rzeźby terenu – 6 pasów rzeźby o przebiegu równoleżnikowym.

Równoleżnikowe pasy rzeźby terenu z N – S

Pas pobrzeży (pas obniżeń) – obejmuje obszary nadmorskie o niewielkich wysokościach bezwzględnych z wybrzeżami mierzejewo-zalewowymi i klifowymi. Teren lekko falisty z jeziorami przybrzeżnymi, z równinami aluwialnymi, powstałymi w wyniku akumulacji osadów rzecznych Wisły i Odry.

 Pas pojezierzy (pas wyniesień) – zróżnicowany krajobraz ukształtował lądolód. Występują tu liczne wzgórza morenowe oraz jeziora, w tym największe - Śniardwy  i najgłębsze – Hańcza. 

 Pas nizin środkowopolskich (pas obniżeń) – obejmuje płaski obszar, położony na wysokościach nieprzekraczających 300 m n.p.m, o rzeźbie staro glacjalnej. Charakterystycznymi elementami tego pasa to: szerokie, płaskie pradoliny oraz rozległe równiny z rzadko występującymi wzniesieniami.

Nizina Wielkopolska

Nizina Śląska

 Pas wyżyn (pas wyniesień) – obszar położony powyżej 300 m n.p.m. , charakteryzujący się małym zróżnicowaniem wysokości względnych. Bardzo zróżnicowany pod względem budowy geologicznej i rzeźby terenu. 

Pas kotlin podkarpackich (pas obniżeń) -  stanowi naturalne obniżenie miedzy wyżynami a Karpatami. Jest to zapadlisko powstałe podczas orogenezy alpejskiej. Dominują tu rozległe płaskowyże, równiny i szerokie doliny.

San     / Dwernik/

 Pas gór (pas wyniesień) – obszar ten cechują duże wysokości względne. Pas ten obejmuje Sudety i Karpaty oddzielone Bramą Morawską. Karpaty reprezentują różne typy krajobrazu: wysokogórski z ostrymi grzbietami i stromymi stokami w Tatrach oraz  z rozległymi grzbietami porośniętymi lasami i licznymi formami skałkowymi w Beskidach i Pieninach. Sudety o góry zrębowe o licznych kopulastych wzniesieniach i znacznych płaskowyżach.

Ćwiczenia

Dopasuj poniższe nazwy obiektów geograficznych do odpowiedniego pasa rzeźby terenu.    

Śniardwy; Żuławy Wiślane; Roztocze; Łysogóry; 
Brama Krakowska; 
Karkonosze;  Nizina Szczecińska; Wieżyca; 
Mierzeja Łebska; Babia Góra; Bieszczady;  

Kotlina Kłodzka; Kotlina Oświęcimska

 MATERIAŁY DODATKOWE

     
http://edudu.pl/video-uksztaltowanie-powierzchni-polski,33a83d663b8d9fb4be56 
http://geografia.zsz1.edu.pl/prezentacje-on-line/47-geografia-fizyczna-polski/98-uksztaltowanie-
powierzchni-polski 

Skały i minerały

Skały i minerały

Minerał naturalny składnik skorupy ziemskiej, jednorodny chemicznie i fizycznie, o stałym stanie skupienia, utworzony w wyniku procesów geologicznych lub kosmologicznych. Minerały, które są pierwiastkami chemicznymi, określa się jako minerały rodzime: np. złoto, platyna, srebro, grafit, diament, siarka, nikiel, miedź. Minerały ogrywające istotna rolę w budowie skał, nazywa się minerałami skałotwórczymi, zaliczamy do nich np.: kwarc, dolomit, kalcyt, skalenie, miki, minerały ilaste.

Skład chemiczny i cechy budowy fizycznej minerału decydują o jego odporności na niszczenie. Najtwardszym minerałem jest diament, a talk ma bardzo niewielką twardość – jest bardzo miękki.

G. Bijak  Skalenie - mikroklin (różowy) i albit

Diament

Skała  to skupienie jednorodnych lub różnorodnych minerałów powstałe w wyniku procesów naturalnych (bez bezpośredniej ingerencji człowieka).

W zależności od sposobu powstawania skały dzielimy na: magmowe, osadowe i metamorficzne (przeobrażone).

Magma to ruchliwa, gorąca materia występująca lokalnie w górnym płaszczu Ziemi, w skorupie ziemskiej i na jej powierzchni – wylewana z wulkanów jako lawa. Podstawowym jej składnikiem jest stop krzemianowy z rozpuszczonymi w niej gazami i przegrzanymi roztworami wodnymi.

Skały magmowe powstają w wyniku zastygania (krzepnięcia) magmy. W zależności od warunków, w jakich ten proces następował, dzielimy je na wylewne – zastygłe na powierzchni Ziemi lub tuż pod jej powierzchnią w warunkach wciąż zmieniającej się temperatury, np. bazalt, pumeks i głębinowe powstałe w głębi Ziemi w wysokiej temperaturze np.: granit, sjenit, gabro.

Skały  wylewne maja budowę skrytokrystaliczną, zbudowane są z bardzo drobnych, prawie niewidocznych gołym okiem kryształów. Wewnątrz Ziemi magma stygnie powoli, czas krzepnięcia jest bardzo długi.  Skały głębinowe mają budowę jawnokrystaliczną (krystaliczną). Minerały można rozpoznać gołym okiem. Zdarza się, że proces rozpoczęty w głębi Ziemi, zostaje przerwany na skutek erupcji wulkanicznej i kontynuowany na powierzchni. Powstają wówczas skały o budowie porfirowej. Minerały, które rozpoczęły krzepnięcie w głębi, tkwią, w postaci większych kryształów, w drobnokrystalicznej masie, potocznie zwanej „ciastem skalnym”.

http://youtu.be/ffYObtvPug8

Skały magmowe

Skały osadowe powstają wskutek procesów niszczenia (wietrzenia). Wietrzenie powoduje rozluźnienie spoistości skał i ich rozdrobnienie. Rozdrobnione lub rozpuszczone cząstki mineralne łatwo ulegają procesom transportu i akumulacji – osadzania. Rodzaj i pochodzenie cząstek mineralnych oraz środowisko, w którym się osadzają, powodują, ze skały te dzielimy na:

            okruchowe – powstałe z rozdrobnionych szczątków dawnych skał, luźno nagromadzonych (żwiry, piaski) lub spojonych lepiszczem (zlepieńce, piaskowce);

            pochodzenia organicznego utworzone ze szczątków roślinnych i zwierzęcych;  skały pochodzenia roślinnego są produktem zwęglania roślin bez dostępu tlenu np.: torf, węgiel kamienny, węgiel brunatny; skały pochodzenia zwierzęcego powstają z nagromadzenia obumarłych szkieletów zwierząt, osadzających się na dnie zbiorników wodnych np. wapienie, kreda; w procesie przemian chemicznych składników organicznych bez dostępu tlenu powstają: ropa naftowa, gaz ziemny, wosk ziemny:

            pochodzenia chemicznego- powstają poprzez wytrącanie się związków w rezultacie parowania zbiornika morskiego, rozpuszczanie przez wodę produktów wietrzenia i osadzanie ich na dnie w postaci osadów, np.: sól kamienna, sole potasowe, gipsy, dolomity, anhydryty.

Skały osadowe

 


Skały metamorficzne tworzą się ze skał magmowych, osadowych, pod wpływem działania wysokiej temperatury, ciśnienia i procesów chemicznych. Przeobrażeniu może ulegać budowa wewnętrzna, skład chemiczny lub skład mineralny. Powstają głównie w strefie kontaktu skał z magmą, np. wapienie przeobrażają się w marmur, a węgiel kamienny w grafit lub w wyniku ruchów skorupy ziemskiej. Skały są wówczas przemieszczane w głębsze warstwy, gdzie poddawane są działaniu wysokich ciśnień i temperatury, np. granit przeobraża się w gnejs.

Skały metamorficzne

MATERIAŁY  DODATKOWE  
http://pl.wikipedia.org/wiki/Minera%C5%82
Moje minerały
http://youtu.be/7WgdlngBifg

Podsumowanie

1. Podaj przykład skały, która:

• jest składnikiem Twego pożywienia;
• magazynuje energię;
• jest wykorzystywana w budownictwie;
• jest używana w rzeźbiarstwie.

2. Podaj nazwę skały, która powstała w następujący sposób:

• ze szczątków roślinnych bez dostępu tlenu;
• w zatoce morskiej w suchym klimacie;
• z magmy zastygłej na powierzchni Ziemi;
• z wapienia zmienionego przez działanie wysokiego ciśnienia i temperatury;
• z magmy zastygłej w głębi Ziemi.

Propozycje zadań do lekcji powtórzeniowej.

Usługi w Polsce. Degradacja i ochrona środowiska w Polsce.

1. Podaj przykład przedsiębiorstw, które mają siedzibę na terenie waszej gminy i świadczą usługi

    w  następujących działach; kultura; finanse; łączność; ochrona zdrowia; gastronomia; 
    edukacja; handel

    Film jest pomocny do zadań: 2; 3; 4

2. Rozpoznaj rodzaju transportu, na podstawie jego opisu. Przykłady opisów:

    A. Transport wykorzystywany przede wszystkim w przewozach pasażerów na 

         duże odległości. Charakteryzuje się dużą prędkością przemieszczania.

    B. Jeden z najstarszych i najtańszych rodzajów transportu. W Polsce odgrywa

         bardzo małą rolę. Wykorzystywany głównie do przewozu: węgla kamiennego,
        piasku, żwiru,  drewna.

    C. Transport wykorzystywany zarówno do przewozów towarów, jak i osób na średnie

         odległości. Jego znaczenie w Polsce maleje.

    D. Transport wykorzystywany przede wszystkim do przewozu towarów na bardzo

         duże odległości.  Charakteryzuje się niewielką prędkością przemieszczania.

         Dla przewozów pasażerów nie ma dużego znaczenia.

    E. Transport wykorzystywany zarówno do przewozu towarów, jak i pasażerów.

         Jego zaletą jest podróż „od drzwi do drzwi”. W polskim transporcie ma

          największe znaczenie. 

    F.  Rodzaj transportu służący przekazywaniu na znaczne odległości dużych

         ilości jednorodnych produktów, m.in. płynnych i gazowych.

3.  Przedstaw zalety i wady poszczególnych rodzajów transportu.

4.  Wyjaśnij, co to jest łączność: porozumiewawcza, rozdzielcza; dwukierunkowa,

      jednokierunkowa. Podaj przykłady poszczególnych typów łączności.

5.  Podaj po trzy przykłady walorów przyrodniczych i kulturowych decydujących

     o rozwoju turystyki  w Waszym regionie ( Gmina Konopiska lub

     Wyżyna Krakowsko- Częstochowska)

     A. Walory przyrodnicze:

     B. Walory kulturowe:

Gmina Konopiska

Film - pomoc do zadania 6

6.  Rozpoznaj obiekty wpisane na Listę UNESCO przedstawione na poniższych

    fotografiach.  Zaznacz je na mapie. Przykłady:

Zdjęcie ....................

Zdjęcie .......................

Zdjęcie ..........................

7. Podaj przykłady i zaznacz na mapie miejscowości lub regiony geograficzne Polski,

    odpowiadające następującym wymaganiom:

    A.miejsce kultu religijnego, cel pielgrzymek;

    B.miejsce wypoczynku sanatoryjnego;

    C.miejsce podziwiania podziemnych form naciekowych;

    D.miejsce uprawiania wspinaczek skałkowych:

8. Wymień przykłady znanych Ci towarów lub produktów importowanych do naszego kraju

    i eksportowanych z Polski   

9. Podaj przykłady skutków zanieczyszczeń powietrza oraz wód.

10. Przedstaw schemat powstawania kwaśnych opadów.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Kwa%C5%9Bny_deszcz 

11.W Polsce jest 23 parki narodowe. Podaj nazwę największego i   najmniejszego,

     najstarszego i najmłodszego parku narodowego. Zaznacz te parki na mapie.

12.Na podstawie opisu lub fotografii rozpoznaj park narodowy. Przykłady:

     A. Charakterystycznymi elementami tego parku są ruchome wydmy i jeziora przybrzeżne.

     B. W tym parku narodowym chronione są liczne formy krasowe, m.in. Igła Deotymy,

          Jaskinia Ciemna.

     C. Przykładowe fotografie

Zdjęcie .............

Zdjęcie .............

MATERIAŁY DODATKOWE:



Parki narodowe w Polsce

Polska Lista  Dziedzictwa Światowego

 

Planety i ich atmosfery

Atmosfera to zewnętrzna, gazowa powłoka otaczająca planetę. Jej skład zależy od sposobu kształtowania planety, od procesów fizycznych i chemicznych, które ciągle wprowadzają nowe gazy do atmosfery. Przykładami takich procesów mogą być wybuchy wulkanów, reakcje chemiczne przy gruncie oraz ucieczka gazów z górnych warstw atmosfery w przestrzeń międzyplanetarną. Omawiając skład atmosfery, musimy najpierw ustalić co do niej zaliczamy. Decyzja ta jest prosta w przypadku planet wewnętrznych, ponieważ na ich powierzchni wyraźnie widoczna jest granica pomiędzy gazem a ciałem stałym. Powierzchnia ciała stałego jest dolną granicą atmosfery. Na planetach zewnętrznych nie ma wyraźnie zaznaczonej dolnej granicy atmosfery. Planety te składają się prawie całkowicie z wodoru i helu. Warstwy zewnętrzne tych planet to właśnie ich atmosfery.

Merkury praktycznie nie ma atmosfery. Obserwacje w nadfiolecie ujawniły obecność przy powierzchni planety znikome ilości helu, tlenu, sodu i potasu, tworzących śladową atmosferę, o gęstości miliard mniejszej niż gęstość atmosfery ziemskiej. Za jej brak odpowiada nie tylko zbyt mała masa Merkurego, ale również słabość jego pola magnetycznego. 

 http://pl.wikipedia.org/wiki/Merkury

zdjęcie sondy Magellan

Wenus ma grubą i gęstą atmosferę. Składa się ona głównie z dwutlenku węgla (96%) i azotu(3,5%) z domieszkami dwutlenku siarki, tlenku węgla, argonu, neonu, chlorowodoru, fluorowodoru i pary wodnej. Temperatura atmosfery przy powierzchni wynosi 750K, ciśnienie wynosi około 90 barów i jest 90 razy większe od ciśnienia atmosferycznego przy powierzchni. Na wysokości 100 km temperatura spada do około 100 K. Wielkie rozgrzanie powierzchni Wenus jest wynikiem efektu cieplarnianego, wywołanego nieprzezroczystą, gęstą warstwą obłoków spowijających całą planetę na wysokości mniej więcej od 60 do 80 km.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Wenus

Mars ma atmosferę cieńszą i rzadszą od ziemskiej atmosfery. Składa się ona głównie z dwutlenku węgla(95%) oraz azotu(2,7%), argonu91,6%), tlenu(0,15%) i śladowych ilości tlenku węgla, pary wodnej, neonu, kryptonu i ksenonu. Na wysokości około 15 km nad powierzchnią tworzą się chmury złożone z kryształków suchego lodu i lodu wodnego. Bliżej powierzchni powstają żółte obłoki pyłowe. Stosunkowo duże różnice powierzchni Marsa (od 70K do 300K) powodują powstawanie wiatrów, których prędkości mogą dochodzić do 300 km/h. Ciśnienie przy powierzchni jest około 100 razy mniejsze niż na Ziemi.

Ziemia i Mars w jednakowej skali

http://pl.wikipedia.org/wiki/Mars 

 Gazowa atmosfera Jowisza zbudowana jest z wodoru(ok.81%) i helu(19%) z niewielkimi domieszkami metanu, amoniaku, pary wodnej, acetylenu, cyjanowodoru i tlenku węgla. W dolnych warstwach występują obłoki, poruszające się wskutek konwekcji wywołanej pochodzącym z wnętrza ciepłem. W warstwach przypowierzchniowych powstają wiatry, których szybkość dochodzi do 600 km/h. Temperatura atmosfery nad obszarem obłoków wynosi około 170K.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Jowisz 

Głównymi składnikami atmosfery Saturna są wodór(89%), hel(11%) oraz znikome ilości amoniaku, metanu i wody. Średnia temperatura warstwy przypowierzchniowej wynosi 95K. Wiatry powstające w jego atmosferze osiągają prędkość 1800 km/h.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Saturn 

 Atmosfera Urana składa się głównie z wodoru(84%) i helu(15%), w niższych warstwach również z amoniaku i metanu, skupiających się często w postaci obłoków. Średnia temperatura wynosi około 60K.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Uran 

W skład atmosfery Neptuna wchodzi przede wszystkim wodór(85%) i hel(13%) oraz metan i śladowe ilości amoniaku. W dolnych warstwach atmosfery obserwuje się ogromne zawirowanie - nazwane wielką ciemną plamą oraz wiele mniejszych plam i obłoków składających się z cząsteczek metanowego helu. Szybkość wiatrów dochodzi do 2500 km/h. Średnia temperatura warstw przypowierzchniowych wynosi 55K.

Neptun

http://pl.wikipedia.org/wiki/Neptun



Zadanie dla zainteresowanych
Wyjaśnij, dlaczego na innych planetach naszego układu nie stwierdzono występowania żadnych form życia. Wyjaśnienie proszę zamieścić w formie komentarza.

MATERIAŁY DODATKOWE

http://youtu.be/0SdkIOjks7A
http://youtu.be/xnRlHERlzTU
http://youtu.be/0qSUT_3P3z4
http://youtu.be/jec7nmwXpxE
http://youtu.be/lreJniCFukc

Temperatura i jej jednostki

Do mierzenia temperatury  najczęściej wykorzystujemy:

• stopnie Celsjusza – ⁰ C
• stopnie Kelvina    - K
• stopnie Fahrenheita – ⁰ F

Wzór do przeliczania temperatury w stopniach Celsjusza na temperaturę w stopniach Kelvina.

T = t + 273,15 K            gdzie t – temperatura w ⁰ C

Wzór do przeliczania temperatury w stopniach Celsjusza na temperaturę w stopniach Fahrenheita

t _F = ( 9/5 * t + 32 )⁰ F        gdzie t – temperatura w ⁰ C

Wzór do przeliczania temperatury w stopniach Fahrenheita na temperaturę w stopniach Celsjusza

t = 5/9 (t _F – 32 )⁰ C

Porównanie temperatur w różnych skalach

Zjawisko	Kelvin	Celsjusz	Fahrenheit
Zero bezwzględne	0	- 273,15	- 459,67
zero Fahrenheita	255,37	- 17,78	0
Zamarzanie wody	273,15	0	32
wrzenie wody	373,15	100	212
Temperatura powierzchni Słońca	5800	5526	9980
Średnia temperatura ciała człowieka	309,8	36,6	98,2

Zadanie

Średnia roczna temperatura w Polsce wynosi 7,8⁰ C. Przedstaw ją w skali Kelvina  i Fahrenheita.